فقـــر و ابعـاد آن

درآمد
فقر يا تهي‌دستي، به معناي كمبود امكانات براي حداقل نياز‌هاي موجود است. کلمه «فقر»، برگرفته از کلمه «فقار» به معناي مهره‌هاي پشت بدن است که بين آن‌ها شكاف و فاصله مي‌باشد و فقير، به كسي گفته مي‌شود كه ستون فقرات پشتش شكسته است. امروزه وقتي صحبت از فقر به ميان مي‌آيد، ناخودآگاه اذهان عمومي به سوی فقر اقتصادي يا مالي گرايش پيدا مي‌كند؛ در صورتي كه فقر ابعاد بسيار متفاوتي دارد.
ابعاد فقر
1. فقر معنوی: یکی از ابعاد فقر، فقر معنوی در راه خداست. این نوع فقر، خوشایند بوده و براي اهل معرفت بسيار گواراست؛ چرا که خداوند فقيران درگاه خود را بسيار دوست دارد و همه نیازمند درگاه الهی‌اند: «شما همه نسبت به خدا فقير و محتاج هستيد.»(1) خداوند در قرآن کریم، نيازمندي به غير خود را سرزنش كرده و آن را مورد نكوهش قرار داده است.
2. فقر اقتصادی: این نوع فقر، در قرآن کریم و احاديث حضرات معصومین(ع)، مذمت شده است: «شيطان، كسي است كه به شما وعده فقر مي‌دهد و شما را امر به فحشا می‌کند.»(2) در فقر اقتصادي، شخص فقير از حداقل امكانات مورد نياز بي‌بهره است. به همین جهت، فقر اقتصادی، یک معضل اجتماعی به شمار می‌رود که ريشه‌هاي مختلفي دارد و از جمله آن مي‌توان به استقرار نظام سرمايه‌داري (امپرياليسم) اشاره كرد. اين نظام‌ها، سرمايه‌هاي جامعه را به سوي خاصي هدايت مي‌كنند که در نتیجه، سبب فقر اقتصادي در میان مردم ضعيف و ثروتمندتر شدن سرمايه‌داران و ايجاد شكاف عميق طبقاتي می‌شود.
مولای متقیان حضرت علی(ع) فرموده است: «خداي سبحان روزي فقرا را در ثروت اغنيا واجب داشته است. پس فقيري گرسنه نماند، مگر آنكه ثروتمندي از حق او تمتع يافته باشد و خداوند از اغنيا در اين خصوص حساب مي‌كشد.»(3)
از جمله خصوصیات فقر اقتصادي، شیوع کارهای غیر شرعی و غیر قانونی است؛ چرا که شخص فقير از حد‌اقل امكانات هم بي‌بهره است و برای به دست آوردن آنها ممکن است دست به کارهای خلاف بزند و این گونه، نظم و امنيت جامعه نیز به خطر می‌افتد. بي‌بند‌باري، بي‌سوادي، اعتياد و انواع سرقت‌ها، از بارزترين ناهنجاری‌هایی است که از فقر اقتصادی به وجود می‌آید.
به همین جهت است كه به تدبیر شایسته رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آيت‌الله خامنه‌اي، امسال به نام «جهاد اقتصادي» ناميده شده است تا با ريشه‌كن كردن فقر اقتصادي بتوانيم به سوي جامعه‌اي متعالي و سرشار از سلامت‌ اقتصادي گامي بلند برداريم.
3. فقر فرهنگی: اين فقر زماني رخ مي‌دهد كه در توليد فكر و انديشه سالم، خود را ناتوان و وابسته به انديشه ديگران بدانيم. فقر فرهنگي، خطرناك‌تر از فقر اقتصادي بوده و عاملي براي سوء استفاده استعمار‌گران جهت چپاول ثروت‌هاي مادي و معنوي يك جامعه مي‌باشد که از جمله نمونه بارز آنها، حكومت وابسته پهلوي بود؛ چرا که فقر انديشه و وابستگی فرهنگی، باعث عقب افتادگي ايران به عنوان يك كشور جهان سوم و تهي از علم و توليد شد.
شایان ذکر است که فقر فرهنگ و انديشه، بر تمامي اقشار جامعه اثرگذار است. رسول اکرم(ص) در این باره فرموده‌اند: «هيچ فقرى شديدتر از نادانى، و هيچ مالى سودمندتر از عقل نيست.»(4) فقيران فرهنگي، ارزش‌ها را بي‌ارزش و غير ارزش‌ها را ارزش مي‌خوانند و فرهنگ خويش را فراموش كرده يا آن را كهنه و قديمي پنداشته و به آن بي‌‌اعتنا مي‌شوند. این انسان‌ها دست نياز خود را به سوي بیگانگان پیش می‌برند و انديشه دیگران را به عنوان فرهنگ پيشرفته مي‌پذيرند. اين امر موجب تقليد كوركورانه و بدون چون و چرا و در نهايت، باعث از بين رفتن کرامت و فضیلت انساني مي‌شود.
در فقر فرهنگي، دشمنان با زيبا جلوه دادن تمدن خود، عملاً از این فقر براي ايجاد دشمني و تفرقه بين ملت‌ها و منحرف ساختن افكار، استفاده مي‌كنند. از جمله عواملی که موجب آغاز فقر فرهنگي مي‌شود، ضعف در توحيد و خداشناسي و غفلت از هدف آفرينش است. شياطين با استفاده از اين نوع فقر، انسان‌ها را به قهقرا سوق داده و آنها را به اعماق دوزخ مي‌كشانند. از نتايج منفی اين فقر مي‌توان به نيستي، پوچ‌گرایي و لا‌مذهبي اشاره كرد. به همین جهت، تهيدستان فكري به دام شياطين گرفتار مي‌شوند. در این میان، با اصطلاحات خوشايندي مانند آزادي و رفاه، حرمت انسانيت را از مردم گرفته و ايشان را به سوی شهوات دنیایی و نفسانی سوق مي‌دهند.
براي استغناي فرهنگی و معنوي خود و جامعه، بايد به سوي ثروتمندان علم و معنا گرایش پیدا کنیم و درمان خود را از اين مردان الهي طلب كنيم؛ چرا که كلام مردان خدا بر دل‌ها اثر مثبت مي‌گذارد و راه كمال و سعادت را نشان مي‌دهد و ابعاد معنوي را تقويت نموده و فقر فرهنگی را از چهره جامعه مي‌زدايد و زمینه ارتقای فضایل و ارزش‌های روحانی را مهیا می-سازد.

پی‌نوشت‌ها:

1. ر.ک: فاطر/25؛ 2. ر.ک: بقره/268؛ 3. ر.ک: نهج‌البلاغه، حكمت 328؛ 4. ر.ک: اصول كافي، ج 1، ص30.





نویسنده: ابراهیم صفائی

منبع: نشريه تجلي

شماره مجله: 66 / مهر - 1390